Instytut Ekonomiki Rolnictwa
i Gospodarki Żywnościowej
Państwowy Instytut Badawczy

Zakład Rachunkowości Rolnej

ul. Świętokrzyska 20
00-002 Warszawa
Tel.: (+48 22) 5054439
Fax: (+48 22) 8266158

  

Skutki dla rolnictwa globalnego ocieplenia klimatu

        Efekt cieplarniany to zjawisko zachodzące w atmosferze, powodujące naturalny wzrost temperatury Ziemi. To jeden z ważniejszych procesów zachodzących w przyrodzie, działalność człowieka wydaje się wzmagać jego skutki.

Gazy cieplarniane

Najskuteczniejszy w wywoływaniu efektu cieplarnianego jest podtlenek azotu (NO), jest on 310 razy skuteczniejszy od dwutlenku węgla (CO2). Jego udział w ociepleniu klimatu na Ziemi szacuje się na 6%. Rozpada się on po upływie 120 lat. Ostatnio wzrost emisji tego gazu spowodowało coraz powszechniejsze stosowanie nawozów azotowych w rolnictwie.

Kolejny gaz to metan (CH4), który jest 21 razy skuteczniejszy w ocieplaniu klimatu od dwutlenku węgla. Jego udział w ocieplaniu klimatu szacuje się na 20%. Głównym źródłem emisji tego gazu są wycieki z kopalń, gazociągów, szybów naftowych, oczyszczalnie ścieków.

Największy wpływ na ocieplanie się klimatu na Ziemi ma mieć dwutlenek węgla (CO2). Jego udział w tym procesie szacuje się na 60%. Wzrost stężenia dwutlenku węgla w atmosferze w 75% jest rezultatem spalania na ziemi paliw organicznych: węgla, gazu, ropy naftowej, drewna, a w około 25% pochodną trzebienia lasów (które pochłaniają ten gaz przez fotosyntezę).
Niektórzy naukowcy szacują, że obecnie w rezultacie spalania paliw kopalnych emisja do atmosfery dwutlenku węgla w skali świata wynosi 28 mld ton, czyli rocznie na każdego mieszkańca globu przypada 4,3 tony tego gazu.

Gazy cieplarniane wytwarzane przez rolnictwo

Wysoki udział we wzroście stężenia gazów cieplarnianych ma również rolnictwo, generując 50% emisji metanu oraz 70% podtlenku azotu. Rolnicze źródła gazów cieplarnianych stanowią:

  • Przekształcanie naturalnych ekosystemów w pola uprawne oraz zabiegi uprawowe powodujące silną mineralizację próchnicy i wydzielanie dwutlenku węgla;

  • Ulatnianie się podtlenku azotu jako wynik nitryfikacji i denitryfikacji towarzyszące wysokiemu poziomowi nawożenia azotowego;

  • Wyręb lasów dziewiczych i spalanie drewna w Ameryce Południowej powodujące emisję dwutlenku węgla oraz spadek intensywności fotosyntezy, co prowadzi do wzrostu stężenia dwutlenku węgla w atmosferze;

  • Wodne plantacje ryżu emitujące do atmosfery szacunkowo 105 milionów ton metanu rocznie.

Skutki ocieplenia klimatu dla rolnictwa

Rolnictwo jest dziedziną gospodarki, która bardzo silnie reaguje na skutki zmiany klimatu. Wynika to z faktu, że wzrost i rozwój roślin będących podstawą produkcji rolniczej, w tym produkcji żywności, jest ściśle uzależniony od zmian temperatury, wielkości opadów i stężenia dwutlenku węgla w atmosferze.

Przewiduje się cztery możliwe scenariusze zmian klimatu różniące się od obecnego, które warunkować będą rozwój polskiego rolnictwa do 2030 r.:

  1. Klimat wilgotny i ciepły, opady wyższe o 20% (do 700 mm), temperatura wyższa o 2oC,

  2. Klimat wilgotny i bardzo ciepły, opady wyższe o 20% (do 700 mm), temperatura wyższa o 4oC,

  3. Klimat suchy i ciepły, opady niższe o 20% (do 450 mm), temperatura wyższa o 2oC,

  4. Klimat suchy i bardzo ciepły, opady niższe o 20% (do 450 mm), temperatura wyższa o 4oC,

Zakres oddziaływania zmian klimatu w Polsce obejmuje 60% całkowitej powierzchni kraju (18,8 mln ha użytków rolnych), a skala tych oddziaływań będzie większa niż w innych krajach Unii Europejskiej ze względu na słabsze gleby, silniej reagujące na zmiany w gospodarce wodnej.

W oparciu o prognozy można wymienić następujące skutki zmian klimatu dla rolnictwa w Polsce:

§  pozytywne następstwa

  • Wydłużenie okresu, w którym możliwe jest prowadzenie prac polowych, w Polsce zachodniej okres ten będzie praktycznie nieograniczony, a na wschodzie wydłuży się o blisko 70 dni;

  • Wydłużenie się klimatycznego okresu wegetacji ze średnią dobową temperaturą powyżej 5oC na wschodzie o 2 miesiące, a na zachodzie o 3 miesiące, co spowoduje znaczne ograniczenie uprawy roślin ozimych;

  • Większe możliwości uprawy roślin ciepłolubnych, tj. kukurydzy, soi, słonecznika oleistego, dyni oleistej, rącznika i innych;

  • Skrócenie o ok. 2 tygodnie okresu dojrzewania zbóż, umożliwi to szerokie stosowanie poplonów ścierniskowych, których plony będą dwa razy większe niż obecnie;

  • Wzrost plonów roślin pastewnych – koniczyny czerwonej o 40% na południu i o 100% na północy;

  • Zwiększenie o blisko 30% intensywności fotosyntezy (w tym przyrostu biomasy) większości roślin uprawnych w warunkach podwojenia się obecnego stężenia CO2 w atmosferze;

  • Zwiększenie efektywności produkcji zwierzęcej w wyniku zwiększenia produkcji tanich pasz, takich jak kukurydza lub pasza z trwałych użytków zielonych.

§  negatywne następstwa

  • Pogorszenie się jakości produktów roślinnych, głównie pasz zielonych w wyniku zwiększenia się w ich biomasie stosunku węgla do azotu;

  • Zakłócenie przy wyższych temperaturach przebiegu kiełkowania nasion (zwłaszcza motylkowatych) oraz ich powstawania w fazie generatywnej roślin, co może się przyczynić do zmniejszenia plonu nasion o 10-20%;

  • Zmniejszenie się wilgotności gleby wskutek zwiększonego parowania o 5%, przy wzroście średniej temperatury rocznej o 1oC;

  • Ograniczenie areału uprawy ziemniaka i spadek jego plonów.

Przewidywane ocieplenie klimatu w Polsce stworzy szereg zagrożeń dla aktualnej struktury roślin uprawnych i stosowanych technologii rolniczych.

Skutki globalnego ocieplenia klimatu

W wyniku ocieplenia klimatu topnieją lodowce. W ciągu ostatnich 50 lat poziom mórz i oceanów podniósł się o 20 cm i dalej się podnosi. Specjaliści z Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (Intergovernmental Panel on Climate Change) założonego w 1988 przez dwie organizacje Narodów Zjednoczonych - Światową Organizację Meteorologiczną(WMO) oraz United Nations Environment Programme (UNEP) w celu oceny ryzyka związanego z działalnością ludzi na zmianę klimatu, przewidują, że średnie ocieplenie klimatu na Ziemi w XXI w. może wynieść od 1,1oC do 6,4oC; w wyniku czego zginie od 20 do 30% gatunków roślin i zwierząt, zmniejszą się plony zbóż, pogorszą się warunki uprawy ziemniaków, a zastąpią je soja, słoneczniki i kukurydza.

Skutkiem globalnego ocieplenia będzie niedobór wody, susze, coraz większe straty spowodowane przez powodzie i huragany, zwiększenie zachorowań na choroby dotychczas nie występujące w chłodniejszych rejonach globu.

W skali świata największymi emitentami gazów cieplarnianych są kraje rozwinięte i uprzemysłowione. Amerykę Północną, Europę, Turcję, Japonię, Australię i Nową Zelandię zamieszkuje 19,7% ludności świata, a tam emituje się do atmosfery 45,7% gazów cieplarnianych. Resztę świata zamieszkuje 80,3% ludności globu, stamtąd pochodzi 54,3% emitowanych gazów cieplarnianych.

Opracowano na podstawie artykułu: A. Szymańska „Globalne ocieplenie i jego wpływ na rolnictwo” Rolniczy Magazyn Elektroniczny nr 29/2009.







© Copyrights 2006 IERiGŻ-PIB       Aktualizacje: Łukasz Abramczuk